Kính lọc ND: phụ kiện không thể thiếu cho phong cảnh và phơi sáng dài

Kính lọc ND (Neutral Density) là tấm kính làm tối đều toàn bộ khung hình mà không đổi màu, cho phép dùng tốc độ màn trập chậm giữa ban ngày. Nhờ đó bạn có thể làm nước thác mượt như lụa, mặt biển phẳng như gương, mây kéo vệt dài hay xóa người qua lại ở điểm du lịch đông. Người chụp phong cảnh thường mang ba loại: ND làm tối toàn ảnh, GND làm tối một nửa (bầu trời) và kính phân cực. Bài này giải thích từng loại và cách dùng.

ND hoạt động thế nào

Độ đậm của kính ND được ghi theo nhiều cách: hệ số (ND8, ND64, ND1000), mật độ quang học (0.9, 1.8, 3.0) hoặc số nấc (3 stop, 6 stop, 10 stop). Mỗi nấc giảm một nửa lượng ánh sáng, nên phải tăng gấp đôi thời gian phơi sáng.

Các con số này là quy đổi toán học từ định nghĩa nấc sáng, áp dụng cho mọi máy. Ứng dụng tính toán phơi sáng trên điện thoại (nhiều hãng kính lọc có ứng dụng riêng) giúp bạn không phải nhẩm.

Chọn độ đậm theo hiệu ứng

• 3 nấc: làm mềm nhẹ thác nước trong rừng, chụp video ngoài trời với khẩu lớn, chụp chân dung khẩu f/1.4 dưới nắng khi máy không đủ tốc độ.
• 6 nấc: sóng biển mờ nhẹ, nước chảy mềm, giờ vàng thành vài giây.
• 10 nấc: mây kéo vệt, mặt nước phẳng lặng, xóa người đi bộ giữa ban ngày.
• 15 nấc trở lên: phơi sáng nhiều phút giữa trưa nắng, hiệu ứng tối giản cực độ.

Nếu chỉ mua một chiếc, ND 6 nấc là điểm khởi đầu linh hoạt; người mê phong cảnh tối giản thường thêm ND 10 nấc.

GND: cân bằng trời và đất

Kính GND (Graduated ND) tối ở nửa trên và trong ở nửa dưới, dùng để làm tối bầu trời sáng mà giữ nguyên mặt đất. Có ba kiểu chuyển: cứng (hard) cho đường chân trời phẳng như biển, mềm (soft) cho đường chân trời gồ ghề như núi, và ngược (reverse) tối nhất ở giữa, hợp bình minh hoàng hôn trên biển. Ngày nay nhiều người thay GND bằng chụp bù trừ và ghép HDR; bài ảnh HDR tự nhiên so sánh hai cách.

Kính tròn, kính vuông hay ND biến thiên

Kính tròn vặn ren

Gọn, rẻ, kín sáng tốt, nhưng mỗi đường kính ống cần một kính riêng (có thể dùng vòng chuyển). Không xếp chồng được nhiều mà không bị tối góc.

Hệ kính vuông với holder

Một holder dùng cho nhiều ống qua vòng chuyển, xếp chồng ND, GND và phân cực linh hoạt. Cồng kềnh hơn, giá cao hơn, cần cẩn thận lọt sáng ở khe holder khi phơi sáng dài.

Hệ kính từ tính

Gắn nhanh bằng nam châm, tiện thay đổi trên hiện trường. Ngày càng phổ biến ở người chụp du lịch.

ND biến thiên (Variable ND)

Hai lớp phân cực xoay để thay đổi độ đậm, rất tiện cho video. Nhược điểm là xuất hiện vệt chữ X tối khi vặn quá mức tối đa, nhất là với ống góc rộng, và màu có thể kém trung tính hơn ND cố định.

Quy trình chụp phơi sáng dài với ND

1. Dựng máy trên chân máy vững, bố cục và lấy nét khi chưa gắn kính.
2. Chuyển sang lấy nét tay để máy không tìm nét lại khi khung ngắm tối.
3. Đo sáng và ghi lại tốc độ cần thiết khi chưa có kính.
4. Gắn kính ND, tính tốc độ mới; nếu vượt 30 giây, dùng chế độ Bulb với điều khiển hẹn giờ.
5. Che thị kính (eyepiece) để ánh sáng không lọt vào trong khi phơi sáng dài trên máy DSLR.
6. Chụp thử, kiểm tra histogram, điều chỉnh.

Chân máy là điều kiện tiên quyết; bài chọn chân máy carbon hay nhôm sẽ giúp bạn chọn loại đủ vững.

Ám màu và cách xử lý

Kính ND giá rẻ thường làm ảnh ám xanh, tím hoặc nâu đỏ, nhất là ở độ đậm cao. Kính tốt trung tính hơn nhưng vẫn có thể lệch nhẹ. Cách xử lý: chụp RAW và chỉnh cân bằng trắng sau, hoặc đặt cân bằng trắng tùy chỉnh bằng cách chụp một tấm thẻ xám qua kính. Với ND rất đậm, hiện tượng ánh sáng hồng ngoại lọt vào có thể làm vùng tối ám đỏ; kính chất lượng có lớp chặn hồng ngoại.

Ý tưởng chụp ở Việt Nam

• Thác nước ở Tây Nguyên, Hà Giang mùa nước vừa: ND 3–6 nấc làm nước mượt mà vẫn giữ kết cấu.
• Bờ kè, cầu cảng gỗ trên biển miền Trung: ND 10 nấc cho mặt nước phẳng lì, mây vệt.
• Kiến trúc đô thị giữa ngày: ND 10 nấc trở lên để người qua lại biến mất hoặc chỉ còn bóng mờ.
• Ruộng bậc thang mùa nước đổ: kết hợp GND giữ màu trời và phản chiếu.

Kính lọc phân cực: người bạn đồng hành của ND

Kính phân cực (CPL) không làm tối đều như ND mà giảm phản xạ từ mặt nước, lá cây, kính cửa và làm bầu trời xanh đậm hơn khi chụp vuông góc với hướng nắng. Kính CPL cũng làm tối khoảng 1–2 nấc, nên đôi khi có thể dùng thay ND nhẹ. Khi chụp thác nước, xoay kính phân cực để bỏ ánh phản chiếu trên đá ướt, sau đó gắn thêm ND để kéo dài thời gian. Nhiều hệ kính vuông và từ tính cho phép xếp chồng CPL với ND gọn gàng.

Những lỗi hay gặp khi mới dùng ND

• Quên chuyển sang lấy nét tay, máy không lấy nét được khi gắn kính đậm.
• Ánh sáng lọt từ phía sau qua kính ngắm làm ảnh bị vệt sáng lạ.
• Phơi sáng quá dài khi có mây trôi nhanh khiến bầu trời thành mảng nhòe vô định.
• Chồng quá nhiều kính tròn trên ống góc rộng gây tối góc.

Bảo quản kính lọc

Bề mặt kính lọc dễ bám dấu vân tay và trầy xước. Cầm ở mép, cất trong hộp riêng, lau bằng khăn microfiber và dung dịch chuyên dụng. Ở vùng biển, lau sạch hơi muối ngay sau buổi chụp. Kính trầy sẽ làm giảm độ nét và gây lóa khi chụp ngược sáng.